सिर्सिया नदी आज केवल एउटा भौगोलिक धारा मात्र होइन, यो हाम्रो सामूहिक चेतनाको परीक्षणस्थल बनेको छ। वीरगन्जको मुटु हुँदै बग्ने यो नदी कुनै समय जीवन, उर्जा र समृद्धिको प्रतीक थियो। यसको पानीले खेतबारी सिँचाइ गर्थ्यो, बस्तीलाई जीवन दिन्थ्यो, र मानिसहरूको दैनिकीसँग गहिरो सम्बन्ध राख्थ्यो। तर विडम्बना, आज यही सिर्सिया नदी दुर्गन्ध, प्रदूषण र उपेक्षाको पर्याय बनेको छ। तीन दशकभन्दा बढी समयदेखि निरन्तर भइरहेको प्रदूषणले यसलाई नदीभन्दा बढी खुला नालीजस्तो बनाइदिएको छ। यस्तो अवस्थामा सबैभन्दा ठूलो प्रश्न उठ्छ— किन जनप्रतिनिधिहरू मौन छन्? र अब नयाँ सरकारसँग हाम्रो अपेक्षा के हो?
सिर्सिया नदीको समस्या केवल एउटा वातावरणीय संकट होइन, यो शासन व्यवस्थाको गम्भीर असफलताको प्रतिविम्ब हो। पर्सा–बारा औद्योगिक कोरिडोरलाई देशको आर्थिक मेरुदण्डको रूपमा चित्रण गरिन्छ। उद्योग, रोजगारी र विकासका नाममा गर्व गरिन्छ। तर यही विकासको नाममा सिर्सियालाई विषाक्त बनाइँदैछ। उद्योगहरूबाट निस्कने रसायनयुक्त फोहोर पानी, प्लास्टिक र अन्य हानिकारक पदार्थ कुनै प्रशोधनबिनै सिधै नदीमा मिसाइन्छ। यस्तो क्रियाकलापले केवल नदीलाई मात्र होइन, मानिसहरूको स्वास्थ्य र भविष्यलाई पनि गम्भीर जोखिममा पारेको छ।
नयाँ सरकारका लागि यो एउटा ठूलो परीक्षा हो। विगतका सरकारहरूले जसरी यो समस्यालाई बेवास्ता गरे, त्यसलाई निरन्तरता दिनु अब विकल्प होइन। अब निर्णायक कदम चाल्नैपर्छ। पहिलो आवश्यकता भनेको कडा कानुनी कार्यान्वयन हो। वातावरणीय कानुनहरू कागजमा मात्र सीमित हुनुहुँदैन। उद्योगहरूले फोहोर पानी प्रशोधन नगरी नदीमा फाल्ने अभ्यास तुरुन्त बन्द गरिनुपर्छ। यसको लागि प्रभावकारी अनुगमन संयन्त्र स्थापना गर्नुपर्छ, जसले नियमित रूपमा उद्योगहरूको गतिविधि जाँच गर्न सकोस्।
दोस्रो, नयाँ सरकारले दीर्घकालीन योजना बनाउनुपर्छ। सिर्सिया नदीको पुनर्स्थापना केवल एक-दुई वर्षको काम होइन। यसको लागि स्पष्ट कार्ययोजना, पर्याप्त बजेट र दीर्घकालीन प्रतिबद्धता आवश्यक छ। नदी सफाइ अभियानलाई केवल देखावटी कार्यक्रमको रूपमा होइन, परिणाममुखी पहलको रूपमा अघि बढाउनुपर्छ। आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेर पानीको गुणस्तर सुधार गर्ने उपायहरू अवलम्बन गर्नुपर्छ।
तेस्रो, उद्योगहरूको उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्नुपर्छ। उद्योगहरू आर्थिक विकासका लागि आवश्यक छन्, तर उनीहरूको जिम्मेवारी पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। “उद्योग पलायन हुन्छ” भन्ने डर देखाएर वातावरणीय मापदण्ड उल्लङ्घन गर्न दिनु गलत हो। बरु, सरकारले स्पष्ट सन्देश दिनुपर्छ— नियम पालना नगर्ने उद्योगहरूलाई कुनै सहुलियत दिइने छैन। यसका साथै, वातावरणमैत्री प्रविधि अपनाउने उद्योगहरूलाई प्रोत्साहन दिन सकिन्छ।
चौथो, स्थानीय समुदायको सहभागिता अत्यावश्यक छ। सिर्सिया नदीसँग प्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित हुनेहरू स्थानीय बासिन्दा नै हुन्। उनीहरूको आवाज सुन्नु र उनीहरूलाई समाधान प्रक्रियामा समावेश गर्नु अत्यन्त जरुरी छ। जनचेतना अभिवृद्धि गर्नुपर्छ, ताकि मानिसहरू आफैं पनि नदी संरक्षणमा सक्रिय भूमिका खेल्न सकून्।
युवाहरूको भूमिका यस सन्दर्भमा उल्लेखनीय छ। हालका दिनहरूमा युवाहरूले सिर्सिया नदीको पक्षमा आवाज उठाउन थालेका छन्। उनीहरू केवल विरोध मात्र गरिरहेका छैनन्, समाधान पनि खोजिरहेका छन्। नयाँ सरकारले युवाहरूको यो ऊर्जा र प्रतिबद्धतालाई सकारात्मक रूपमा उपयोग गर्नुपर्छ। युवाहरूलाई नीति निर्माण र कार्यान्वयन प्रक्रियामा सहभागी गराएर दीर्घकालीन परिवर्तन सम्भव बनाउन सकिन्छ।
समाजसेवी र गैरसरकारी संस्थाहरूको भूमिका पनि महत्वपूर्ण छ। तर अब केवल गोष्ठी र फोटो सेसनमा सीमित रहने समय समाप्त भएको छ। वास्तविक काम मैदानमा देखिनुपर्छ। सिर्सिया नदीको किनारमा उभिएर यसको दुर्गन्ध महसुस गर्ने र त्यसलाई परिवर्तन गर्ने साहस आवश्यक छ।
सिर्सिया नदीको पुनर्जीवन केवल वातावरणीय सुधार होइन, यो सामाजिक र सांस्कृतिक पुनर्जागरण पनि हो। नदीसँग हाम्रो इतिहास, संस्कृति र पहिचान जोडिएको छ। यदि नदी मर्छ भने हाम्रो संस्कृति पनि कमजोर हुन्छ। त्यसैले, यसलाई बचाउनु केवल एउटा विकल्प होइन, हाम्रो दायित्व हो।
नयाँ सरकारसँग स्पष्ट अपेक्षा छ— मौनता तोड्नुहोस्। निर्णय लिनुहोस्। कार्यान्वयन गर्नुहोस्। दोषारोपणको राजनीति अन्त्य गर्नुहोस्। केन्द्र, प्रदेश र स्थानीय सरकारबीच समन्वय गरेर ठोस कदम चाल्नुहोस्। सिर्सिया नदीलाई पुनर्जीवित गर्नु केवल सम्भव मात्र होइन, आवश्यक पनि छ।
यदि आज हामीले कदम चाल्यौं भने भोलि सिर्सिया फेरि जीवनको प्रतीक बन्न सक्छ। तर यदि हामी अझै मौन रह्यौं भने, भविष्यका पुस्ताले हामीलाई माफ गर्ने छैनन्। उनीहरूले सोध्नेछन्— “तिमीहरूलाई सबै थाहा थियो, तर किन केही गरेनौ?” त्यस प्रश्नको उत्तर दिन सक्ने साहस आजै निर्माण गर्नुपर्छ।
अन्ततः, सिर्सिया नदीको अवस्था हाम्रो सामूहिक चेतनाको ऐना हो। यसलाई सुधार्नु भनेको हाम्रो समाजलाई सुधार्नु हो। नयाँ सरकारले यदि यसलाई प्राथमिकतामा राखेर काम गर्छ भने, यो केवल एउटा नदीको पुनर्जीवन मात्र हुनेछैन, यो विश्वासको पुनर्स्थापना पनि हुनेछ— कि परिवर्तन सम्भव छ, यदि इच्छा शक्ति छ भने।
प्रिया मिश्र "मन्नु"
COMMENTS